logo Hornsund

strona główna

mapka Spitsbergen
 Stacja

 Badania

 Hornsund

 Spitsbergen
    (Svalbard)



  Masy wodne i pływy
  Nazwy geograficzne
  LĂłd w fiordzie
  Ĺšlady przeszłości
  Klimat
  Zwierzęta

Hornsund

„Spitsbergen jest niezwykle piękny.
Łączy w sobie urok trzech wielkich żywiołów: gór, morza i lodu.
Otoczenie Hornsundu naleĹźy do najbardziej malowniczych.
Zmienia ono swoje oblicze w zaleĹźności od pĂłr roku i od pogody.”


Stanisław Siedlecki „Dom Pod Biegunem”


Przylądek Wilczka na tle Hohenlohefjellet


Hornsund jest dużym, najbardziej na południe wysuniętym fiordem* Spitsbergenu, rozdzielającym Sorkappland (Ziemię Południowego Przylądka) po stronie południowej od Wedel Jarlsbergland po stronie północnej.

Ujście fiordu o szerokości 12 km, skierowane jest na zachĂłd ku Morzu Grenlandzkiemu. Długość fiordu w linii prostej wynosi ok. 30 km, średnia głębokość ok. 90 m, maksymalna głębokość 260 m. Fiord przebiega wzdłuĹź osi wschĂłd - zachĂłd rozcinając róşnowiekowe formacje geologiczne od prekambryjskich na zachodzie po gĂłrnomezozoiczne na wschodzie, jest prostopadły względem głównych, regionalnych uskokĂłw Spitsbergenu. Wiele zatok fiordu stanowi ujściowe odcinki dolin, zajmowanych obecnie przez uchodzące do morza lodowce typu gĂłrskiego. Część z tych zatok, w wyniku cofania się lodowcĂłw, odsłoniła się dopiero na początku XX wieku.

Recesja Lodowca Horna Powierzchnia oraz linia brzegowa fiordu stale się zwiększa wraz z postępują recesją (cofaniem się) lodowcĂłw. Hornsund posiada szczegółową dokumentację zmian zasięgu lodowcĂłw począwszy od 1900 r. W ciągu XX stulecia powierzchnia fiordu zwiększyła się o ok. 100 km2. Ostatnio Hornsund powiększa się średnio o ok. 1 km2 rocznie. Klify lodowcĂłw schodzących do fiordu w okresie 1961 - 1985 wycofywały się z prędkością od 125 do 380 m/rok.

Istnieje przypuszczenie poparte wynikami badań fauny morskiej, że Hornsund jest faktycznie cieśniną (sund), połączonej od wschodu lodowcem.


Hornsundtind, 1431 m
Szczyt zdobyto po raz pierwszy w 1938 r. w czasie niemieckiej wyprawy naukowej pod kierunkiem dr H. Rieche



Wienertinden, 925 m
W krajobrazie otoczenia fiordu dominują ułożone w południkowe łańcuchy masywy górskie i niziny nadmorskie będące głównie wyniesionymi tarasami morskimi.

Z okien Polskiej Stacji roztacza się widok na otaczające Hornsund łańcuchy gĂłrskie. Najbardziej spektakularny Hornsundtind, 1431 m n.p.m. o alpejskim charakterze jest najwyĹźszym szczytem południowej części Spitsbergenu i znajduje się po południowej stronie fiordu. NajbliĹźe stacji szczyty to Fugleberget (Ptasia GĂłra, 569 m n.p.m.) i Ariekammen (Grzbiet Arii, 517 m n.p.m.). Zlewnie tych gĂłr, jak rĂłwnieĹź wody płynące w wolnej od lodowca pobliskiej Revdalen (Lisiej Dolinie) są przedmiotem szczegółowych badań hydrologicznych.
Na Wilczekodden (Przylądku Wilczka) stoi 10-metrowy krzyĹź postawiony przez polskich polaranikĂłw w r. 1982, po wprowadzeniu w kraju stanu wojennego.

Niziny nadmorskie pokryte są bardzo bogatą, jak na warunki spitsbergeńskie, roślinnością tundrową. Piarżyska na stokach gór oraz skalne klify stanowią latem tereny lęgowe olbrzymich kolonii ptaków morskich, wśród których ilościowo dominują alczyki (traczyki lodowe). Ptaki gniazdują również na tundrze. Żyją tu także lisy polarne i renifery. Przez Hornsund przebiegają główne szlaki niedźwiedzi polarnych wędrujących z zachodu na wschód wyspy.

Rejon Hornsundu znajduje się na terenie Parku Narodowego Południowego Spitsbergenu (Sorspitsbergen Nasjonalpark) obejmującego Wedel Jarlsbergland, Torellland i Sorkappland wraz z przyległymi wodami terytorialnymi.
Ze względu na swą bogatą faunę i florę morską oraz brak zniszczeń spowodowanych przez człowieka, Hornsund wraz z Kongsfjordem został wybrany jako jedno z 12 Europejskich Flagowych Miejsc Bioróşnorodnosci w Programie Ramowym Unii Europejskiej.

Sofiekammen
Pasmo Sofiekammen, przed nim czoło Lodowca Hansa


Masy wodne

Fiord podlega wpływowi ciepłych wĂłd atlantyckich (Prąd Zachodniospitsbergeński), zimnych arktycznych (Prąd Sorkapski) oraz mieszanych lokalnych szelfowych wĂłd Zachodniego Spitsbergenu. W  Brepolen, wewnętrznej zatoce Hornsundu, występuje przez cały rok przydenna schłodzona, gęsta „woda zimowa” o temperaturze poniĹźej -1.5°C i zasoleniu powyĹźej 34 psu (practical salinity units - praktycznych jednostek zasolenia, dawniej podawano promile). Udział wody wytopiskowej w Hornsundzie pochodzącej z lodowcĂłw szacowany jest na około 0.7 km3 rocznie, co powoduje spadek zasolenia do poniĹźej 28 psu w powierzchniowej wodzie wewnętrznych basenĂłw fiordu. Zgodnie z ukształtowaniem fiordu i topografią dna, prąd wody wpływa do Hornsundu wzdłuĹź południowego brzegu i wypływa wzdłuĹź północnego. Pod lodowcami mogą występować okresowo lokalne prądy wstępujące.

Zawiesina
W czasie topnienia śniegu i lodowcĂłw, do fiordu wprowadzana jest z wodami roztopowymi wielka ilość drobnego osadu mineralnego, o koncentracjach rzędu 100 mg/dm3 w zatokach przylodowcowych i około 10 mg/dm3 w zewnętrznej części fiordu. PrzeĹşroczystość wody sięga dlatego od 0,5 m w zatokach lodowcowych do 13 m w centrum fiordu.

Pływy
W Hornsundzie występują regularne, półdobowe pływy księżycowe typu M2 o maksymalnej amplitudzie 1,8 m. Zachodnie wybrzeĹźe Spitsbergenu leĹźy na jednej linii kotidialnej, tzn. pływ występuje tam w jednej fazie.


LĂłd w fiordzie

Wewnętrzne zatoki fiordu pokryte są przez 3-7 miesięcy w roku przez lĂłd zimowy, od grudnia do lipca występuje nieregularnie napływający sezonowy pak lodowy z rejonu Storfjordu, oraz rzadziej wieloletni lĂłd z obszaru Olgastretet i Hinlopen. LĂłd dryfujący (pak lodowy) przynoszony przez zimny prąd morski moĹźe zapchać fiord w dowolnej porze roku, najczęściej zdarza się to w maju i czerwcu. W okresie od czerwca do paĹşdziernika (czasem listopada) intensywnie cielą się lodowce uchodzące do morza. Skupiska odłamanych brył lodu mogą być przeszkodą lub uniemoĹźliwić podejście łodzi do brzegĂłw zatok. LĂłd ten jest obecny w fiordzie przez cały rok.
LĂłd tworzony przez zamarzanie wody morskiej moĹźe pojawiać się w listopadzie. W zimie tworzy się stała pokrywa, ktĂłra często jest niszczona przez martwą falę z morza i sztormy. Bywają jednak cieplejsze zimy, kiedy fiord w części zachodniej nie zamarza przez cały rok (np. zima 2000/2001).
W okresie zalodzenia (XI - V) wzdłuĹź brzegu od strony wody tworzy się stopa lodowa (wąskie pasmo lodu przymarzniętego do brzegu), a na brzegu przylepa (zmroĹźony wał utworzony z wyrzuconych przez fale brył lodu, kier i kamieni), ktĂłra moĹźe osiągać wysokość kilku metrĂłw i szerokość 10 - 20 m. w pewnych przypadkach moĹźe całkowicie uniemoĹźliwić lądowanie łodzi, pomimo korzystnej sytuacji lodowej na wodzie. do gĂłry


Nazwy geograficzne

Norweskie określenia w nazwach:
   berget - gĂłra
   breen - lodowiec
   dalen - dolina
   elva - rzeka
   kammen - grzbiet
   land - ziemia
   odden - przylądek,
   tind, tinden, toppen - szczyt
   vika, hamna, bukta - zatoka,


Nazwę Hornsund nadano w czasie odkrywczej wyprawy angielskiego wielorybnika Jonasa Poole, ktĂłry statkiem „Amitie” wpłynął w 1610 r. do fiordu w czasie sztormu i przy duĹźej ilości lodu uwaĹźając go za cieśninę (norw. sund). Załoga dotarła do brzegu, gdzie znaleziono rĂłg renifera (horn - rĂłg), co zaowocowało nazwą „Horn sund”.

Obszar na północ od fiordu nazwano Wedel Jarlsbergland od nazwiska ambasadora Norwegii we Francji, rzecznika norweskiej suwerenności nad Spitsbergenem podczas konferencji w Wersalu.

W 1872 r. Hornsund był badany i kartowany przez austriacką ekspedycję, ktĂłrej kierownikiem był hrabia Johann Nepomuk Wilczek. Wyprawa przypłynęła do Hornsundu na pokładzie norweskiego statku łowczego „Isbjorn” („NiedĹşwiedĹş Polarny”). Wiele nazw pochodzi z czasu tej wyprawy, w tym Wilczekodden, Hansbreen, Isbjornhamna (od nazwy statku), szczyty Wienertinden, Princessetopen, grzbiety Sofiekammen i Luciakammen (od imion cĂłrek Wilczka).

NiektĂłre nazwy pochodzą od zasiedlających rejon zwierząt, np.: Revelva i Revdalen (rev - lis), Gashamna (gas - gęś), Fugleberget (fugle - ptak) - od licznych kolonii traczykĂłw gnieĹźdżących się na stokach gĂłry, Ariekammen, Ariedalen i Ariebreen - od „arii”, ktĂłre wyśpiewują traczyki.

Pozostałe nazwy były nadawane najczęściej przez wyprawy naukowe i pochodzą od nazwisk lub charakterystycznych form terenu.
Patrz teĹź Polskie nazwy na Spitsbergenie. do gĂłry


Ślady przeszłości

Ludzka działalność zostawiła w rejonie Hornsundu ślady stacji wielorybnicznych, chat traperskich, grobĂłw i instalacji wypraw naukowych.

Wielorybnicze stacje przetwĂłrcze uĹźytkowane były w pierwszej połowie XVII w. przez łowcĂłw z Anglii i Holandii. Ślady działalności wielorybniczej w tym rejonie (szczątki budynkĂłw mieszkalnych, obozowisk namiotowych, piece do wytapiania tłuszczu, kości wielorybĂłw i groby) koncentrują się głównie w zatoce Gashamna oraz na przylądku Gnalodden. Ślady kilku małych wieĹź obserwacyjnych, z ktĂłrych wygąldano wielorybĂłw (lookouts) pozostały w zespole Gashamna - HĂśferpynten, oraz na Wilczekodden i Marmorneset.

Z czasów działalności rosyjskich myśliwych (XVII-XVIII w.) pochodzą szczątki chat, krzyży wotywnych i grobów.
W pierwszej połowie XIX w. pojawiają się traperzy norwescy polujący początkowo na morsy, a po ich wytrzebieniu na niedĹşwiedzie i lisy oraz foki, renifery i ptaki. Do polowania na lisy traperzy uĹźywali pułapek, a na niedĹşwiedzie samostrzałów. Budulcem chat było drewno dryftowe, kamienie, elementy łodzi, ale rĂłwnieĹź materiał przywoĹźony z kontynentu.

Lokalizacja chat istniejących do dziś:

  • wschodnia strona zatoki Gashamna, podnóşe Hohenlohefjellet (Camp Erna z 1919 r.) - uĹźywane przez letnie wyprawy archeologiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego, brzeg zatoki Hyttevika (Claus Andersen-hytta z 1907 r.), przylądek Wilczekodden (Isbjornhamna z 1936 r.), przylądek Gnalodden (z 1935 r.), przylądek Treskellen.
    Wszystkie chaty są pod opieką Stacji Polarnej PAN, używane jako bazy pomocnicze.
Hyttevika
Claus Andersen-hytta nad zatoką Hyttevika jest często
wykorzystywana przez polskich badaczy podczas prac terenowych

Pozostałości obiektĂłw myśliwych rosyjskich i norweskich moĹźna znaleziono w następujących miejscach:

  • Bjornbeinflyene, Palffyodden, Schonningholmane - Hoferpynten, Gnalodden, Ariebukta - prawy brzeg rzeki Revelva, Worcesterpynten, Russepynten, Dunoyane, zachodnia strona zat. Gashamna (Grodahlhuset), przylądek Treskellen.

Z okresu rosyjskiej wyprawy działającej w ramach Szwedzko-Rosyjskiej „Arc of Meridian Expedition 1899/1902” pochodzą resztki zimowego domostwa zwanego Konstantinovka nad zatoką Gashamna. do gĂłry


* Fiord - wąska i głęboka zatoka morska, głęboko wcinająca się w górzysty ląd na obszarze zlodowacenia pokrywowego, powstała wskutek zalania przez morze dolin żłobowych.


mapa strony, literatura i odnośniki