logo Hornsund

strona główna

mapka Spitsbergen

Do bieguna!

W końcu XIX i na początku XX wieku Spitsbergen, a zwłaszcza północne krańce archipelagu, z racji bliskości Bieguna Północnego (ok. 1000 km) i stosunkowo łatwej dostępności, stały się punktem wyjściowym szeregu ekspedycji podejmowanych w celu dotarcia do niezdobytego jeszcze bieguna. Po raz pierwszy dociera tam wyprawa Peary'ego w roku 1909. Poniżej opisano wyprawy organizowane ze Spitsbergenu oraz kilka innych słynnych wypraw arktycznych.

William Edward Parry (1780 - 1855) jako pierwszy zaproponował osiągnięcie bieguna przy uĹźyciu sań umoĹźliwiających takĹźe poruszanie się w wodzie. W 1827 r. jako kierownik ekspedycji do Spitsbergenu dopłynął statkiem H.M.S. „Hecla” w rejon na zachĂłd od wysp Sjuoyane i do Sorgfjorden. Na początku czerwca 1827 r. Parry wyruszył z 37 towarzyszami w kierunku Bieguna Północnego, z zaopatrzeniem na 71 dni. Ciągnąc po lodzie sanie o stalowych płozach, wśrĂłd mgieł, mĹźawki, w tumanach mokrego śniegu, wyprawa przedzierała się przez zwały lodu, pokonywała liczne kanały wodne, na trasie prawie 1000 Mm (mil morskich), choć wskutek trudności terenowych i dryfu lodĂłw przebyli nie więcej niĹź 172 Mm w linii prostej, od okrętu zakotwiczonego u wybrzeĹźy Spitsbergenu. Dotarli do 82°45'N - rekordowej szerokości do 1876 r. (rekord nie pobity przez pół wieku), a oryginalność planu nie miała sobie rĂłwnych z wyjątkiem planu Fridtjofa Nansena.

Jednym z miejsc startu w kierunku bieguna była niewielka zatoka Virgohamna po północnej stronie wyspy Danskoya (Duńskiej).

Salomon August AndrĂŠe (1854 - 1897), szwedzki inĹźynier i badacz Arktyki postanowił dotrzeć do bieguna balonem. W 1896 r. na brzegu zatoki Virgohamna zbudowano hangar balonowy. 11 lipca 1897 r. ekspedycja w składzie: Salomon August AndrĂŠe, Nils Strindberg, Knut Hjalmar Ferdinand Frankel wystartowała z wyspy Danskøya balonem „Ornen” („Orzeł”). Po 2,5 dobach lotu „Orzeł” rozbił się podczas przymusowego lądowania w lodach, na 82°56'N, w odległości ok. 480 km na północny wschĂłd od miejsca startu. Rozbitkowie z miejsca katastrofy wyruszyli na południe w kierunku Ziemi Franciszka JĂłzefa, ciągnąc na saniach 700 kg bagaĹźu zawierającego namioty, prowiant i sprzęt nawigacyjny. Po wielu dniach dryfu i beznadziejnej wędrĂłwki po lodach, trzej rozbitkowie postanowili przezimować w lodowym igloo. 17 września 1897 r. zobaczyli wyspę Kvitoya. 18 września obchodzili uroczyście 25 jubileusz KrĂłla Oscar'a, z toastem i podniesieniem na maszt flagi federacji (co zostało zapisane w dzienniku Strinberg'a). Dryfując na wschĂłd i południe od wyspy, 2 paĹşdziernika kra uderzyła w jej południowo-zachodni cypel i uległa pokruszeniu, a igloo zostało zniszczone. 7 paĹşdziernika przenieśli się na ląd, gdzie rozbili obĂłz. Był to niewielki skrawek wybrzeĹźa pokryty ubogą roślinnością tundrową oraz niskimi pagĂłrkami z otoczakĂłw. Brak było zacisznego miejsca na postawienie szałasu i Ĺźadnej szansy na przeĹźycie. Zmarli prawdopodobnie po kilku tygodniach, pierwszy Nils Strindberg. 33 lata później, w 1930 r. obozowisko odnalazła Norweska Ekspedycja do Ziemi Franciszka JĂłzefa na szkucie „Bratvag”, ktĂłrą kierował Gunnar Horn. „ObĂłz śmierci” odnaleziony przez ekspedycję znajdował się na zachodnim, jedynym wolnym od lodu krańcu wyspy. Przylądek ten został nazwany później AndrĂŠeneset. Odnalezione dziennik uczestnikĂłw wyprawy i filmy pozwoliły odtworzyć dramatyczny przebieg 100 dni wyprawy.

Transpolar.com - portal polarny, m.in. o wyprawie AndrĂŠe
strona jubileuszu wyprawy AndrĂŠe

Następne prĂłby dotarcia do Bieguna Północnego ze Spitsbergenu podjęte zostały 10 lat później. Być moĹźe pod wpływem pomysłu AndrĂŠe, Amerykanin Walter Wellman, na początku XX wieku podjął prĂłbę zdobycia Bieguna Północnego balonem napędzanym śmigłem przy pomocy silnika spalinowego. Wcześniej podjął dwie nieudane prĂłby dotarcia do bieguna saniami, jedną w 1894 r. ze Spitsbergenu, drugą w 1898 r. z Ziemi Franciszka JĂłzefa, gdzie zimował w sezonie 1898/99. Wellman na miejsce startu wybrał rĂłwnieĹź wyspę Danskoya. Wykorzystując drewno z budowli AndrĂŠe, w sąsiedztwie bazy swego poprzednika nad zatoką Virgohamna zbudował gigantyczny hangar balonowy, nazwany „America”. W hangarze został umieszczony statek powietrzny, instalacje, paliwo i wyposaĹźenie. Pierwsza prĂłba wyruszenia w 1907 r. nie powiodła się juĹź w fazie startu. Ponowiona w dwa lata później rĂłwnieĹź zakończyła się fiaskiem. Balon uĹźyty przez Wellmana okazał się za mało odporny na silne i porywiste spitsbergeńskie wiatry. Wellman niezraĹźony niepowodzeniami planował jeszcze następną ekspedycję, ale gdy dowiedział się o zdobyciu bieguna zaprzestał dalszych eksperymentĂłw w Arktyce i powrĂłcił do USA. Jego imieniem nazwany został najwyĹźszy szczyt wyspy Danskoya - Wellmankollen (342 m n.p.m.).

W 1901 r. zamierzał do bieguna dotrzeć Niemiec porucznik Bauendal. Pierwsza próba jaką podjął była dość oryginalna. Mianowicie postanowił na trasie z wyspy Danskoya do bieguna zbudować kolej linową, by uniknąć trudów podróży po spiętrzonych lodach. Jak pisze w swym pamiętniku Amundsen, zbudowany został nawet około stumetrowy odcinek linii, lecz wkrótce pracownicy porzucili pracę. Kolejnym pomysłem było dotarcie do bieguna na tratwie. Wykorzystując drewno z hangaru balonowego Wyprawy Andrée w Virgohamna, zbudował 9 metrową tratwę z dwoma masztami. Zwodowana na wybrzeżu wyspy Prins Karls Forland tratwa z zaopatrzeniem na 2 lata, zatonęła.

Położona na północno-zachodnim krańcu wyspy Spitsbergen, nad pięknym fiordem Kongsfjorden mała osada Ny-Alesund stała się w pierwszej połowie XX wieku miejscem startowym wielu lotniczych i balonowych ekspedycji polarnych.

Z Ny-Alesund kilkakrotnie startował w celu zdobycia Bieguna Północnego Roald Amundsen (1872 - 1928), norweski żeglarz i eksplorator polarny.

W 1925 r. Amundsen podejmuje próbę dotarcia do Bieguna Północnego samolotem. Amerykanin Lincoln Ellsworth finansuje zakup dwóch hydroplanów. 21 maja samoloty N-24 i N-25 Ekspedycji Amundsen - Ellsworth startują do lotu w kierunku bieguna. W wyprawie uczestniczyli dwaj piloci Risser-larsen i Dietrichson, mechanicy Ohdal i Feucht oraz Amundsen i Ellsworth. Na 88°N, w odległości ok. 1000 km od miejsca startu, na skutek defektu silnika jednego z samolotów następuje przymusowe lądowanie na powierzchni wolnego od lodu kanału wodnego. Usuwanie defektu samolotu oraz przygotowanie 500 metrowej drogi startowej, bo wodny kanał zamarzł, trwało 24 dni. Następuje dramatyczny start N-25 z sześcioma uczestnikami ekspedycji na pokładzie trzymiejscowego samolotu, z nierównej powierzchni drogi startowej, trzykrotnie krótszej niż wymagana długość. N-25 dolatuje szczęśliwie do miejsca startu.

W 1926 r. Roald Amundsen organizuje słynną, międzynarodową ekspedycję, ktĂłrej celem ma być przelot na trasie Spitsbergen - Biegun Północny - Alaska. Sponsorem, ktĂłry sfinansował zakup sterowca był i w tym przypadku Ellsworth. 11 maja sterowiec „Norge” z 15 osobową Międzynarodową Ekspedycją Amundsen - Ellsworth - Nobile wystartował z brzegu fiordu Kongsfjorden. Sterowiec przeleciał nad Biegunem Północnym i po 42 godzinach lotu (3500 km) minął w odległości ok. 15 km Point Barrow na Alasce. Po 72 godzinach lotu (5400 km) „Norge” wylądował w Teller, ok. 150 km na północny zachĂłd od Nome (Alaska). Był to pierwszy przelot nad północną częścią Morza Arktycznego.

Kilka dni wcześniej przed startem „Norge”, do Kongsfjorden przybył statek „Chantier” z dwoma aeroplanami i uczestnikami amerykańskiej wyprawy na pokładzie. Kierownikiem ekspedycji był amerykański lotnik i badacz polarny, komandor Richard Evelyn Byrd. Po osiągnięciu Bieguna Północnego, po 15,5 godzinach lotu samoloty powrĂłciły do Kongsfjorden.

W 1928 r. miał miejsce przelot z Point Barrow (Alaska) do Kongsfjorden. Uczestnikami tej ekspedycji byli Wilkins i Eilsen.

W 1928 r. Umberto Nobile, włoski projektant sterowca, uczestnik ekspedycji „Norge” organizuje włoską wyprawę do bieguna.
23 maja 1928 r. sterowiec „Italia” z 16-osobową załogą wystartował z Ny-Alesundu nad Kongsfjorden i pomyślnie dotarł do bieguna. W drodze powrotnej nastąpiła awaria. Sterowiec obniĹźył wysokość i uderzył o zwały lodu. Gondola sterowca z gen. Nobile i 9 uczestnikami lotu oderwała się od kadłuba. Jeden z członkĂłw załogi zginął na miejscu, pozostali wyszli z katastrofy lekko kontuzjowani. Sterowiec pozbawiony balastu z pozostałymi 6 członkami załogi uniĂłsł się w gĂłrę i gnany silnym wiatrem odleciał w nieznane. Po wielu dniach przebywania na dryfującym lodzie rozbitkom udało się nawiązać łączność radiową i zawiadomić o katastrofie. Ny-Alesund stał się centrum międzynarodowej akcji ratunkowej. W akcji uczestniczyły samoloty, statki i ok. 1300 ludzi. Nobile odleciał dwumiejscowym samolotem szwedzkim, ktĂłry wylądował na krze, a 7 rozbitkĂłw uratował rosyjski lodołamacz „Krasin”. Wraku sterowca i pozostałych 6 członkĂłw załogi nigdy nie odnaleziono. W tym czasie, wyruszył z Tromso do Spitsbergenu Roald Amundsen, by włączyć się do akcji poszukiwawczej. Francuski samolot Latham, na pokładzie ktĂłrego znajdował się Amundsen nie doleciał do Ny-Alesundu, prawdopodobnie uległ katastrofie w pobliĹźu wyspy Bjornoya. Wraku samolotu i załogi nie odnaleziono.

W następnych latach w kierunku bieguna podążały kolejne wyprawy piesze, z psimi zaprzęgami, saniami motorowymi, łodzią podwodną, lodołamaczem. Spitsbergen nie był punktem startowym ani końcowym większości z nich, stąd nie są one tutaj opisane.


W okresie 1893 - 1897 Fridtjof Nansen (1861 -1930), norweski naukowiec i badacz polarny, podejmuje prĂłbę dotarcia do bieguna specjalnie skonstruowanym statkiem, wykorzystując dryf lodĂłw. Nansen z artykułu prof. Mohn'a na temat tragedii statku „Janette” (zatonął zmiaĹźdĹźony przez lody w czerwcu 1881 r. na północny wschĂłd od Wysp Nowosyberyjskich, a jego szczątki po 3 latach dotarły na krze lodowej do wybrzeĹźy Grenlandii) wysnuł wniosek, Ĺźe dryfujące w poprzek oceanu lody moĹźna wykorzystać dzięki odpornemu na zmiaĹźdĹźenie statkowi i dotrzeć w ten sposĂłb w okolice bieguna. Zbudowany w tym celu statek „Fram” o mocnej konstrukcji i zaokrąglonych burtach w czerwcu 1893 r. wyruszył z trzynastoosobową załogą w rejs, aby udowodnić tę teorie. Statek wmarzł w lody i dryfował na północ, jednak dryf był zbyt wolny i 14 marca 1895 r. na rĂłwnoleĹźniku 84°N Fridtjof Nansen oraz F. Hjalmar Johansen opuszczają statek i ruszają po lodzie w kierunku bieguna na nartach, zabierając 3 pary sań i 28 psĂłw, oraz Ĺźywność na 100 dni. W ciągu miesiąca podróşy osiągnęli rekordową szerokość 86°4'N, ale dalsza wędrĂłwka była niemoĹźliwa z powodu ogromnych zwałów spiętrzonego lodu i gĂłr lodowych. Nansen i Johansen zawracają na południe, ku Ziemi Franciszka JĂłzefa. Po długiej, wyczerpującej podróşy po dryfujących lodach, trwającej 15 miesięcy z zimowaniem, 17 czerwca 1896 r. docierają do Ziemi Franciszka JĂłzefa, gdzie niespodziewanie spotykają brytyjską ekspedycję naukową. Dwa miesiące później Nansen w Tromso spotyka się ze swoim „Framem”.

Wyprawa Pearego 1909 - pierwsze zdobycie bieguna

Amerykański admirał Robert Edwin Peary (1856 - 1820) uznał, Ĺźe zima jest najlepszą porą do podróşy po lodach Arktyki. W czerwcu 1908 r. poĹźeglował na północ na pokładzie statku „Roosevelt”, dowodzonego przez przyjaciela i towarzysza poprzednich wypraw arktycznych - Anglika Boba Bartletta. W Etah na północno-zachodnim wybrzeĹźu Grenlandii, Peary zaokrętował 50 EskimosĂłw i zabrał na pokład 250 psĂłw. Jesienią załoĹźono główną bazę wyprawy na Cape Columbia, na północnym wybrzeĹźu Wyspy Ellesmere'a w kanadyjskiej Arktyce. W lutym 1909 r. Peary wyruszył z pięcioma grupami wspierającymi w pierwszy etap podróşy. Cztery grupy zostały wkrĂłtce odesłane z powrotem do bazy na Cape Columbia i tylko piąta, kierowana przez B. Bartletta, towarzyszyła Peary'emu aĹź do Obozu Bartletta na 87°47'N. Stąd do bieguna w linii prostej było 246 km, a do przejścia po lodach ok. 300 km. 2 kwietnia 1909 r. Peary, jego czarny służący Hanson i czterej Eskimosi opuścili obĂłz i ruszyli na północ. Bartlett udał się w drogę powrotną. W cztery dni później, 7 kwietnia 1909 r. o godz. 10 wg podanej przez Peary'ego wersji, osiągnęli Biegun Północny. Tego samego dnia o godz. 16 wyprawa ruszyła w drogę powrotną, i juĹź w dwa dni później dotarła do Obozu Bartletta. 23 kwietnia Peary był juĹź z powrotem na Cape Columbia. 6 września 1909 r. w drodze do StanĂłw Zjednoczonych, z Indian Harbour na Labradorze, wysłał Peary do dziennika New York Times kodowany telegram o zdobyciu bieguna. Peary wĂłwczas jeszcze nie wiedział, Ĺźe Cook kilka dni wcześniej zdążył powiadomić Świat o zdobyciu o rok wcześniej Bieguna Północnego, jednak przeprowadzona analiza podanych przez niego faktĂłw nie potwierdza osiągnięcia bieguna - Cook przypuszczalnie dotarł nie dalej niĹź do 85°N. Przez wiele lat uwaĹźano, Ĺźe rĂłwnieĹź Peary do bieguna nie dotarł. Powołana w 80 lat później przez prezydenta Towarzystwa National Geographic komisja, po zbadaniu dziennika podróşy oraz wykonanych zdjęć stwierdziła jednoznacznie, Ĺźe Peary jednak biegun zdobył. Jednym z przekonywujących dowodĂłw były prowadzone zapisy sondowań dna morskiego dokonane przez Peary'ego podczas drogi, z ktĂłrych wynikało iĹź przekroczył dwukrotnie KrawędĹş Łomonosowa. W 1909 r. Peary nie mĂłgł sfałszować pomiarĂłw, poniewaĹź w tym czasie nie były znane profile dna oceanu w tym rejonie. Zastosowano rĂłwnieĹź metody fotogrametryczne i stwierdzono, Ĺźe dane ze zdjęć, ktĂłre Peary identyfikował jako wykonane w pobliĹźu bieguna, są w zgodzie z wykonywanymi przez niego w tym samym miejscu obserwacjami Słońca. Roald Amundsena, w swoim pamiętniku „Moje Ĺźycie polarnika” napisał: „...jestem przekonany, Ĺźe admirał Peary zdobył biegun północny. PowĂłd? Znałem go osobiście. Sugestie jakoby sfałszował pomiary, wydają się bardzo prawdopodobne. Lecz odpowiedĹş na kaĹźdą tego typu wątpliwość jest całkiem prosta: Peary nie naleĹźał do ludzi tego pokroju”.

Pierwsze przejście przez Ocean Lodowaty

W 1968 - 1969 Wally Herbert z „Transarctic Expedition” dokonuje pierwszego przejścia po lodach Oceanu Lodowatego na całej jego długości od Point Barrow na Alasce do Spitsbergenu.
21 lutego 1968 r. nastąpił start wyprawy z Point Barrow na Alasce. Uczestnikami wyprawy byli: W. R. Koerner - dr glacjolog, Alann Gill - oceanograf i filmowanie, Ken Hedges - kpt. lekarz. Na trasę zabrano trzy zaprzęgi - 40 psĂłw, oraz trzy pary sań przystosowanych do pokonywania odcinkĂłw wodnych jako łodzie. Trasa ok. 6 tys. km. Wyprawa była zaopatrywana z powietrza przez lotnictwo kanadyjskie. Łączność radiową utrzymywano z Point Barrow. Herbert dysponował mapami dryfu lodowego i prądĂłw w Basenie Arktycznym. Pierwsze kilkaset kilometrĂłw były najtrudniejsze. Ruchomy lĂłd był silnie pokruszony i spiętrzony. Do pokonania były szczeliny i szerokie kanały wodne. Na 80 rĂłwnoleĹźniku Wyprawa została zniesiona o 130 km. na północny-wschĂłd. 4 lipca rozbito obĂłz na szerokości 81°33'N i długości 165°20'W. Zaczynało się lato, mokry i grząski śnieg, warunki lodowe uniemoĹźliwiające marsz. We wrześniu, gdy obniĹźyła się temperatura wyprawa ruszyła dalej. Kilka dni później A. Gill miał wypadek. PoniewaĹź było podejrzenie uszkodzenia kręgosłupa, wyprawa wrĂłciła do obozu letniego. Herbert postanowił załoĹźyć wcześniej niĹź początkowo planowano bazę zimową w pobliĹźu obozu letniego. PrĂłba ewakuacji Gill'a się nie powiodła, 6 paĹşdziernika samolot Ottar, pilotowany przez Kanadyjczyka W. Phippsa nie zdołał wylądować. Zimowanie miało miejsce na wielkiej krze, w domku zrzuconym w częściach z samolotu. Dom był w kształcie połowy walca, 5 x 5 m. przymocowany linami, ogrzewany olejowo. Kiedy kra pękła, trzeba było dom przenosić. Stan zdrowia Gilla polepszał się. 24 lutego wyprawa porzuca bazę i udaje się w kierunku bieguna z 4 psimi zaprzęgami i nowymi saniami ze zrzutu. Noc polarna ma się ku końcowi. Gill wyzdrowiał i był w dobrej formie, zdolny do kierowania zaprzęgiem. Wskutek trudnych warunkĂłw lodowych tempo wynosiło ok. 4 km/dzień. Na 88°N po raz pierwszy pojawiło się słońce. 5 kwietnia 1969 r. wyprawa osiągnęła Biegun Północny. PoniewaĹź przebiegają tu konwencjonalne linie dat - mogła to być sobota 4 lub poniedziałek 6 kwietnia. Z bieguna wyprawa podąża dalej "w dół Świata" - do Spitsbergenu. Kończy się Ĺźywność i paliwo. 16 kwietnia następuje kolejny lotniczy zrzut Ĺźywności, paliwa i nowych, lĹźejszych sań. 10 maja na 83°N kolejny zrzut. Warunki podróşy coraz cięższe, mgły, mokry, grząski śnieg, często na lodzie jeziorka wody. 22/23 maja pierwsze oznaki bliskości lądu - ptaki, foki, narwale oraz ślady niedĹşwiedzi polarnych. 23 maja dostrzeĹźono cienką smugę lądu - małe wysepki na północ od Nordaustlandet - Sjuoyane. Coraz częściej pojawiały się białe niedĹşwiedzie. Były tak natarczywe, Ĺźe kilka zastrzelono. Gill i Koerner docierają po krach, bez zaprzęgĂłw do wyspy Tavleoya. Jako świadectwo bytności zabierają kilka kawałkĂłw granitu ze zboczowego usypiska i szybko się wycofują, bo kanał wodny się poszerza i groziło im odcięcie od grupy. 29 maja 1969r. wyprawa osiągnęła Spitsbergen - 2 uczestnikĂłw stanęło na lądzie. Wyprawa rusza dalej, by spotkać się z przedzierającym się przez pola lodowe 100 mil morskich na zachĂłd, okrętem Marynarki Brytyjskiej. Po 2 tygodniach marszu nastąpiło spotkanie Wyprawy z okrętem „Endurance”.

Warto wspomnieć o jeszcze jednej wyprawie do Bieguna Północnego.
W 1995 r. dwaj Polacy Marek Kamiński i Wojciech Moskal wyruszyli do bieguna na nartach bez pomocy z zewnątrz. Ich trasa wiodła z niewielkiej wyspy Ward Hunt Island w Północnej Kanadzie przez Ocean Arktyczny, w przeciwnym kierunku niż Dryf Transarktyczny. Do pokonania mieli ponad 880 km po zamarzniętym morzu, z licznymi wodnymi kanałami i spiętrzonymi często na wysokość kilkunastu metrów lodowymi torosami. Każdy z nich ciągnął za sobą pulki (sanki umożliwiające również pływanie) z 120 kg wyposażenia i prowiantu. Po 72 dniach wędrówki, 23 maja 1995 r. stanęli na Biegunie Północnym.


mapa strony, literatura i odnośniki